น้องหมาขี้กลัว ตกใจง่าย เพราะพันธุกรรมหรือการเลี้ยงดู?

คำถามนี้เป็นคำถามที่เจ้าของหลายบ้านถามครูแคทบ่อยมาก บางคนถามด้วยความกังวลว่า “น้องจิตประสาทไม่ดีหรือเปล่าคะ” บางคนโทษตัวเองว่าเลี้ยงผิด บทความนี้ครูแคทจะเล่าให้ฟังว่าความกล้าความกลัวของน้องหมามาจากไหน โดยอ้างอิงแนวคิดของ ซูซาน แกเร็ตต์ (Susan Garrett) ครูฝึกแนวเสริมแรงทางบวกระดับแชมป์โลกด้าน Agility ผสมกับสิ่งที่ครูแคทเจอจริงทั้งกับน้องหมาที่บ้านและเคสที่ดูแลค่ะ

“จิตประสาทดี” กับ “จิตประสาทไม่ดี” หมายถึงอะไร?

ในวงการฝึกสุนัขบางกลุ่ม คำว่า “จิตประสาท” (บางคนเรียกว่า nerve) หมายถึงความสามารถของน้องหมาในการรับมือกับสิ่งที่ทำให้เครียด และฟื้นตัวกลับมาเป็นปกติได้เร็วแค่ไหน

• •น้องหมาที่ “จิตประสาทดี” อาจสะดุ้งได้ แต่ไม่กี่วินาทีก็กลับมาสงบ หรือเดินเข้าไปดูว่าเป็นอะไร
• •น้องหมาที่ “จิตประสาทไม่ดี” สะดุ้งแล้วค้างอยู่ในความกลัวนาน หลบ ตัวสั่น หรือเห่าขู่ไม่หยุด

ซูซาน แกเร็ตต์ ไม่ได้ใช้คำนี้เป็นหลักค่ะ เธอพูดถึงเรื่องเดียวกันผ่านคำว่า ความมั่นใจ (confidence) และ ความกลัว (fear) ซึ่งครูแคทชอบมุมนี้มากกว่า เพราะคำว่า “จิตประสาทไม่ดี” ฟังเหมือนตีตราว่าน้องเสียไปแล้ว ขณะที่ “ความมั่นใจ” เป็นสิ่งที่ค่อย ๆ สร้างเพิ่มได้

เดอตี้ไม่ได้ “เสีย” ค่ะ เดอตี้แค่ยังมีความมั่นใจในบางสถานการณ์น้อยกว่ามัด และเรากำลังเติมให้ทีละนิด

พันธุกรรมมีผลไหม? มีค่ะ แต่เป็นแค่จุดตั้งต้น ไม่ใช่คำตัดสิน

สายพันธุ์มีผลจริง — น้องหมาแต่ละสายพันธุ์ถูกคัดเลือกมาเพื่องานต่างกัน สายพันธุ์ที่ถูกพัฒนามาให้เฝ้าฝูงสัตว์และคอยระวังภัย มักมีความมั่นใจสูงกว่าสายพันธุ์ที่ถูกพัฒนามาเพื่องานอื่น บีเกิ้ลอย่างมัดถูกพัฒนามาเป็นหมาล่าตามกลิ่นที่ต้องวิ่งลุยไปข้างหน้า จึงไม่แปลกที่มัดจะลุยทุกอย่าง

ในสายพันธุ์เดียวกันก็ต่างกันได้มาก — น้องหมาพันธุ์เดียวกัน หรือแม้แต่คอกเดียวกัน ก็อาจมีความมั่นใจไม่เท่ากัน เป็นเรื่องปกติที่พี่น้องคอกเดียวกัน ตัวหนึ่งเดินเข้าหาคนแปลกหน้าทันที อีกตัวหลบอยู่หลังขาเจ้าของ ดังนั้นการเหมาว่า “พันธุ์นี้ขี้กลัว” หรือ “พันธุ์นี้ใจกล้า” จึงใช้ไม่ได้เสมอไปค่ะ

ความกลัวอาจส่งต่อข้ามรุ่นได้ — ซูซานพูดถึงแนวคิดที่ว่า ประสบการณ์ที่น่ากลัวของพ่อแม่หรือรุ่นก่อน อาจส่งผลมาถึงลูกได้ แม้ลูกจะไม่เคยเจอเหตุการณ์นั้นเลย เรื่องนี้เกี่ยวกับศาสตร์ที่เรียกว่า epigenetics ซึ่งงานวิจัยส่วนใหญ่ยังทำในสัตว์ทดลอง และยังต้องศึกษาเพิ่มเติมในสุนัข ครูแคทจึงมองว่าเป็นอีกเหตุผลที่ควรดูนิสัยพ่อแม่ก่อนรับลูกหมา มากกว่าจะเป็นข้อสรุปตายตัว

ช่วงแรกเกิดถึง 10 สัปดาห์ สำคัญกว่าที่หลายคนคิด

ช่วงที่ลูกหมายังอยู่กับผู้เพาะพันธุ์ คือช่วงที่สมองกำลังเรียนรู้ว่าโลกนี้เป็นอย่างไร ซูซานให้ความสำคัญกับช่วงนี้มาก เพราะเป็นช่วงที่เจ้าของใหม่ยังไม่ได้มีส่วนร่วมเลยด้วยซ้ำ

• •ถ้าลูกหมาได้เจอประสบการณ์หลากหลายอย่างปลอดภัย เช่น เสียงในบ้าน พื้นผิวต่าง ๆ คนหลายแบบ จะช่วยวางรากฐานความมั่นใจที่แข็งแรง
• •ถ้าขาดประสบการณ์ช่วงนี้ น้องหมาอาจโตมาขี้กลัวกว่าที่ควร ถึงแม้พันธุกรรมจะดีก็ตาม

ครูแคทมักบอกเจ้าของว่า พันธุกรรมเหมือนเมล็ดพันธุ์ ส่วนช่วงแรกเกิดเหมือนดินที่ปลูก เมล็ดดีแต่ดินไม่ดี ต้นไม้ก็โตได้ไม่เต็มที่ค่ะ

ข่าวดีคือ ถ้าน้องหมาที่บ้านพลาดช่วงนี้ไปแล้ว ไม่ได้แปลว่าจบ เพียงแต่เราต้องใช้เวลาและความใจเย็นมากขึ้นในการสร้างความมั่นใจภายหลัง

สาเหตุอื่นที่ทำให้น้องหมาดูขี้กลัว ที่เจ้าของมักมองข้าม

ซูซานรวบรวมสาเหตุไว้หลายข้อ ครูแคทเลือกข้อที่เจ้าของควรรู้มาเล่าให้ฟังค่ะ

ข้อสุดท้ายนี่ครูแคทเห็นกับเดอตี้ชัดมากค่ะ วันไหนที่เดอตี้เจอเรื่องใหม่หลายเรื่องติดกัน อาการกลัวพัดลมจะหนักกว่าวันที่ได้พักมาดี ๆ ความเครียดไม่ได้หายไปทันที แต่ค่อย ๆ สะสมเหมือนแก้วน้ำที่เติมจนล้น

แยกให้ออก: น้องหมาตื่นตัว ตื่นเต้น หรือกำลังกลัว?

ก่อนจะช่วยน้องได้ เราต้องอ่านให้ออกก่อนว่าน้องรู้สึกอะไรอยู่ เพราะบางทีเจ้าของคิดว่าน้องกลัว แต่จริง ๆ แค่สนใจ หรือกลับกัน

การอ่านภาษากายให้ถูก ช่วยให้เรารู้ว่าน้องต้องการความช่วยเหลือจริง ๆ หรือแค่กำลังสำรวจโลก ถ้าน้องแค่ตื่นตัว เราไม่ต้องรีบเข้าไปปลอบหรือดึงออกค่ะ ปล่อยให้น้องได้ฝึกฟื้นตัวเอง

วิธีช่วยน้องหมาขี้กลัว ที่เจ้าของทำได้ตั้งแต่วันนี้

• •ยอมรับสิ่งที่เปลี่ยนไม่ได้ — พันธุกรรมเราแก้ไม่ได้ แต่หลายสาเหตุในตารางด้านบน เราลดหรือป้องกันได้ อย่าเสียพลังไปกับการโทษตัวเองหรือโทษผู้เพาะพันธุ์ค่ะ
• •ตรวจสุขภาพก่อนเสมอ — ถ้าน้องหมาเปลี่ยนไปกะทันหัน จากที่เคยกล้ากลายเป็นกลัว ให้พาไปหาสัตวแพทย์เพื่อตัดเรื่องความเจ็บป่วยออกก่อน
• •ฝึกผ่านเกม — ซูซานเน้นการฝึกด้วยเกมและการให้รางวัล ช่วยให้น้องหมาเรียนรู้ว่าโลกปลอดภัย และสร้างความมั่นใจทีละนิด ที่ DogsQuest ครูแคทใช้เกมเป็นหลักเหมือนกัน เพราะน้องหมาที่กำลังสนุกจะเรียนรู้ได้ดีกว่าน้องหมาที่กำลังเครียด
• •ให้น้องเป็นคนเลือก — อย่าลากหรืออุ้มน้องเข้าไปหาสิ่งที่กลัว ให้น้องเข้าใกล้เองในระยะที่ยังกินขนมได้ ถ้าน้องไม่ยอมกินขนม แปลว่าเราใกล้เกินไปแล้ว
• •จัดการสิ่งแวดล้อม — ลดสิ่งที่ทำให้น้องเครียดในช่วงที่กำลังฝึก ไม่ให้ความเครียดสะสม
• •อย่าเพิ่งท้อ — ซูซานย้ำว่าอย่าด่วนสรุปว่าการฝึกแบบให้รางวัลใช้ไม่ได้ผลกับน้องหมาขี้กลัว มันต้องใช้เวลาและความสม่ำเสมอ

กับเดอตี้ ครูแคทไม่ได้บังคับให้เดอตี้เดินผ่านพัดลม แต่ค่อย ๆ เล่นเกมในระยะที่เดอตี้ยังสบายใจ แล้วขยับเข้าใกล้ทีละนิดในวันที่เดอตี้พร้อม และบางทีครูที่ดีที่สุดก็คือมัดค่ะ เวลามัดเดินผ่านอะไรแบบชิล ๆ เดอตี้จะกล้าตามมากขึ้น

กำลังจะรับลูกหมา? เลือกอย่างไรให้ได้น้องที่มั่นใจ

ถ้ายังไม่มีน้องหมา หรือกำลังจะรับตัวใหม่ นี่คือสิ่งที่ครูแคทแนะนำให้ดูค่ะ

• •ถามผู้เพาะพันธุ์ ว่าได้ทดสอบนิสัยลูกหมามาหรือยัง
• •ขอดูพ่อแม่ นิสัยของพ่อแม่บอกอะไรได้หลายอย่าง ถ้าแม่หมาขี้ระแวงมาก ลูกก็มีโอกาสเป็นแบบนั้นสูง
• •ดูความใจสู้และความกระตือรือร้น ลูกหมาที่ฟื้นตัวเร็วหลังตกใจ และอยากเข้าไปสำรวจของใหม่ มักมีพื้นฐานความมั่นใจที่ดี
• •ถามเรื่องการเลี้ยงดูช่วงแรก ลูกหมาได้เจอเสียง พื้นผิว และคนแบบไหนบ้างก่อนมาอยู่กับเรา

แต่ถ้าใจไปแล้วกับลูกหมาที่ดูขี้อายหน่อย ก็ไม่ผิดนะคะ แค่เตรียมใจว่าเราจะต้องลงแรงสร้างความมั่นใจให้น้องมากกว่าปกติ

สรุปจากครูแคท

น้องหมาจะกล้าหรือกลัว ไม่ได้มาจากพันธุกรรมอย่างเดียวค่ะ พันธุกรรมเป็นแค่จุดตั้งต้น ส่วนการเลี้ยงดูช่วงแรก สุขภาพ ประสบการณ์ในชีวิต และวิธีที่เจ้าของฝึก ล้วนมีผลทั้งนั้น

มัดสอนครูแคทว่าน้องหมาใจกล้าก็ต้องฝึกเหมือนกัน ส่วนเดอตี้สอนครูแคทว่าความมั่นใจสร้างได้ แม้จะช้ากว่าที่ใจเราอยากให้เป็น ทุกครั้งที่เดอตี้กล้าเข้าใกล้สิ่งที่เคยกลัวอีกนิด ครูแคทถือว่าเป็นชัยชนะทุกครั้ง

น้องหมาที่บ้านขี้กลัว ตกใจง่าย หรือเห่าขู่บ่อยไหมคะ? ทีม DogsQuest พร้อมช่วยวางแผนการฝึกแบบเสริมแรงทางบวกที่เหมาะกับน้องหมาของคุณ ทั้งคอร์สออนไลน์ ฝึกที่บ้าน และฝากฝึก ทักมาคุยกับครูแคทได้ที่ dogsquest.net หรือเล่าในคอมเมนต์ว่าน้องที่บ้านกลัวอะไรมากที่สุด

หมายเหตุจาก DogsQuest: บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจพฤติกรรมสุนัข ไม่สามารถใช้แทนการประเมินรายตัวได้ หากน้องหมามีอาการกลัวรุนแรง ทำร้ายตัวเอง หรือมีท่าทีจะกัด แนะนำให้ปรึกษาทีม DogsQuest เพื่อประเมินและวางแผนการฝึกเฉพาะตัว และพาน้องไปตรวจสุขภาพกับสัตวแพทย์ควบคู่กัน